O dönemde de aynı şekilde seviliyor, kıskanılıyor, gerçeğin ve erdemin peşinde koşuluyor, tutkulara kapılınıyordu; düşünsel ve ahlaki hayat aynı şekilde karmaşıktı, hatta yüksek çevrelerde kimi zaman bugün olduğundan daha incelikliydi.

Millet ve ordu, padişah ve halifenin hainliğinden haberdar olmadığı gibi, o makama ve o makamda bulunana karşı asırların koklestirdiği din ve gelenek, bağları dolayısıyla da içten gelerek boyun eğmekte ve sadık. Millet ve ordu bir yandan kurtuluş çaresi düşünürken bir yandan da yüzyıllardır süregelen bu alışkanlık dolayısıyla, kendinden önce, yüce hilafet ve saltanat makamının kurtulmasını ve dokunulmazlığını düşünüyor. Halifesiz ve padişahsız kurtuluşun anlamını kavrama yeteneğinde değil... Bu inanca aykırı bir düşünce ve görüş ileri süreceklerim vay haline! Derhal dinsiz , vatansız, hain ve istenmeyen kişi olur.

Vilayet-ı Şarkiye Müdafaa-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti'nin ilk Erzurum şubesini kuran kişiler, Doğu illerinde yapılan propagandalar ve bunların hedefleri, Türklük-Kürtlük-Ermenilik, sorunlarının bilimsel, teknik ve tarihi bakımından, inceleyip araştırdıktan sonra, gelecekte yapacakları çalışmalarını şu üç nokta da topluyorlardı (Erzurum şubesini basılı raporu):
1. Kesinlikle göç etmemek.
2. Hemen bilimsel, ekonomik, dini alanlarda örgütlenmek.
3. Saldırıya uğrayacak Doğu illerinin her köşesini savunmada birleşmek.

Afet İnan anlatıyor:
Atatürk, Büyük Nutuk’u seslendirmeden önce 1927 yazında Dolmabahçe Sarayı’nda düzenlediği akşam toplantılarında arkadaşlarına okumakta, onlarla tartışmaktadır. Yaz aylarının sıcak bir gününün gecesi, Atatürk’ün etrafında daha kalabalık bir aydınlar topluluğu vardı. O, arkadaşlarına adeta bir sürpriz hazırlamanın sevinci içinde, ‘Oturunuz ve dinleyiniz’ dedi.

Saltanat, Hilâfet makamında oturan Vahdettin soysuzlaşmış, şahsını ve bir de tahtını koruyabileceğini hayal ettiği alçakça tedbirler araştırmakta.

‘’ 1919 senesi Mayıs’ının 19. günü Samsun’a çıktım.’’

"Birini seversen eğer, olmasını istediğin gibi değil, olduğu gibi, her şeyiyle seversin."

“Devletin temel yasalarına karşı işlenen suç vatana ihanetle aynıdır!"

Kendine güzel tutkular edinmiş insan mutludur. Sınırsız mutluluğu her saat, her dakika büyür, on katına çıkar ve o insan ruhunun dipsiz cennetinin derinliklerine, daha derinliklerine iner.

Başka birine hizmet ediyorsak, Tanrı' ya hizmet ettiğimizi düşündüğümüz için yapıyoruz bunu, yoksa kimseye hizmet etmezdik. Kimileri sözle, kimileri yaptıklarıyla hizmet eder Tanrı'ya.

Yaradılış yönünden erkeğe oranla ne kadar güçsüz ve zayıf olursa olsun, kadın bir an gelir değil erkekten, dünyadaki her şeyden daha sert ve katı oluverir.

Yalnızlık cimriliğıni besledikçe beslemiş, artırmıştı. Bilindiğı üzere, cimrilik, kurt gibidir yedikçe daha çok yemek ister, doymak bilmez.

"Yaşamı güzel kılan, insanların birbirilerinin yüreklerini ısıtmak için bulabilecekleri iyilik dolu sözcüklerdir."

Hayatın anlamını kavramak için gerekli olan gücü ancak insanlara karşı duyulan sağlam ve coşkulu bir sevgiyle bulmanın mümkün olabileceğini hissediyordum. Kendimi düşünmeyi bırakıp, insanlarla daha yakından ilgilenmeye başladım.

Bilindigi üzere bir insan mutluyken kafası pek çalışmaz.
Huzur dolu enfes bir his, memnuniyet hissi, bütün varlığına yayılır; insan bu hisse gark olur; kişisel yaşantının bilinci kaybolur - kötü eğitimli şairlerin dediği gibi, katıksız mutluluğa kavuşur.

"Yalan en az hakikat kadar yaşamın parçasıdır, belki daha bile fazla."

"İnsan yaşadığı ânın farkına varamıyor; zaman geçtikçe duyuyor geçip gidenlerin sesini."

Tıpkı eskisi gibi, içinde bir öfke kabarmaya başlıyor, ama bu öfke sevgiye mağlup oluyordu.

Elin tehditkârlığına karşın, sesi güven aşılıyordu. Öte yandan, sesin güven vericiliğine karşın, el alabildiğine tekinsizdi. Eziyet çekiyordu; bu el ona dokunmuş, içgüdülerine saygısızlık etmişti

Hızlı öğreniyordu. Eşyanın tabiatı gereği, ona bahşedilmiş hayatın alışılmadık ölçüde haşin koşulları altında hayatta kalmak için, hızlı ögrenmesi şarttı.

Zira her arzularının arkasında, o arzunun gerçekleşmesini sağlayan, can yakan, tokatlar ve sopalarla, fırlatılan taşlar ve sızlatan kırbaç darbeleriyle desteklenmiş bir kudret vardı.

Korku: Vahşi tabiatın, hiçbir hayvanın kaçamayacağı, ne yapsa kurtulamayacağı mirası.

Yalnızca kendi kendine ya da denizle konuşmaktansa konuşacak birinin olmasının ne kadar hoş olduğunu fark etti. "Seni özledim" dedi.

Ama insanoğlu yenilgi için yaratılmamıştır" dedi. "İnsan yok edilebilir ama yenilemez."

Kanıtladığı binlerce seferin hiçbir anlamı yoktu. Şimdi tekrar kanıtlıyordu. Her sefer yeni bir seferdi ve bunu yaparken asla geçmişi düşünmezdi.

Güneşin batışı tüm balıklar için zor bir vakittir.

Denizi, insanların, onu sevdiklerinde, İspanyolca adlandırdıkları gibi “iyi huylu”olarak düşünürdü daima. Onu sevenler kimi zaman hakkında kötü şeyler söyler ama daima sanki bir kadınmışçısına söylenir bunlar.

Bu işçilerin ne pahasına olursa olsun, açlığa, yokluğa, zulüme yeniden dönme pahasına da razıyım, hemen ülkeye dönmelerini isterdim. Hiçbir zulüm ve kötülük insanın insanı aşağılamasından daha beter olamaz.

Dünya birbirini besleyen bin çiçekli, bin renkli bir kültür bahçesi olmuştur. Her kültür, geçmiş kültürlerin gübrelediği birikim topraklarının bir kültür çiçeği olmuştur. Bilinçli ya da bilinçsiz bu büyük kültür bahçesinden bir çiçeği yok etmek, insanlıktan bir rengi, bir kokuyu, bir güzelliği, bir yaratıcılığı almakla bir tutulmuştur.

Düşünmek, tıpatıplaşmanın dışına çıkmak demektir. Düşünmek, kişiliği olmak demektir. Düşünmek, en küçük anlamda, var olmak demektir. Ve insanlar düşünmeyi öğrendikleri zaman, dünyayı tarttıkları, ölçtükleri biçtikleri zaman, birtakım çıkarcıların, insanları yüzyıllardan bu yana köle olarak kullananların, ya bu çeşit, ya da şu çeşit, çanlarına ok tıkandı, demektir.

"Denizde kum, insanoğlunda tutku!.. "

Bir filozof ' Paran olmasın ama konuşabileceğin dostların olsun ' demiş.

"Gerçekten ben neler çekmedim ki! Yüksek dalgalar arasında batıp çıkan bir kayık gibi ne kaçışlar, ne takipler görmedim, ne acılar tatmadım! Ama ne uğruna? Doğruluktan ayrılmadığım, vicdanımın sesini dinlediğim için. Yoksullara, yurtsuzlara el uzattığım için ..."

"Çünkü kötülük denen şey çalışmayıp boş durmaktan doğar; pis işler, çalışmayan adamın kafasına gelir . "

"İnsanların çıkarsız dostluk kadar imrendikleri bir şey yoktur."

"Fakat ruhunun derinlerinde bir sancı saklıydı: Olduğundan farklı olma arzusu. Bu, bir insanın kaderden yiyebileceği en büyük silledir. Olduğundan farklı olma arzusu: Kalpte yanan hiçbir arzu daha acı verici olamaz."

“Fakat günün birinde bir yerlerden ışık gelir ve bir yüzü yeniden tanırız.”

Tecrit edilmiş ruhunun bir asi kesileceğini nerden bilebilirdim. Şu da var ki her insan günün birinde kendi sürgününü yaşayacak. İnkar edilemez.
Kendin olabilmek için dayanaksız kalman gerekir. Ben gibi başından beri çemberin dışında kalanlar içinse sürgün yaşam boyuydu. Sürgün doğup sürgün ölmek.

Avrupa’yı görmek ve temel kültürünü anlamak için üç şehri, Floransa, Roma ve Prag’ı göreceksin. Asya kültürünü anlamak için de, Bursa, İsfahan ve Lahor..

Ne Troya'nın zenginliği, ne de Apollon'un Pytho'daki mermer tapınağında saklı olan hazineleri. Canın sığır ya da koyun mu çekti; yakalar getirirsin. Üçayakları, kızıl yeleli atları satın alırsın. Ama ya tatlı can! Dişlerinin arasından bir kez çıktı mı bir daha ne savaşla geri gelir, ne de parayla!

Hepimizinki günübirlik hayatlar; hatırlayanın, hatırlanandan farkı yok. Hepsi geçici. Hem anılar hem de onların nesnesi. Her şeyi unutmuş olacağın günler kapıda, her şeyin seni unutacağı günler yakın. Bil ki çok geçmeden hiç kimse ve hiçbir yerde olacaksın.

"Düşüncelerinin ikiye bölündüğünü seziyorum. Sen utancın egemen olduğu parçana kulak vermişsin. Oysa bir de değişmek isteyen parçan var. Bu parçan, senin farklı bir yaşam sürmeni istiyor.

Kelimelere âşık olduğunuzu görüyorum.
Onlarla dans etmeyi seviyorsunuz. Oysa kelimeler yalnızca not düşmeye yarar.
Melodiyi oluşturan, fikirlerdir. Yaşamımızın çatısını da fikirler oluşturur.

Ey can, sana aklı niçin vermiş veren?
Kendini bil, yolunu bul yitip gitmeden.
Baykuş gibi ne gezersin viranelikte,
Yerin Akdoğan gibi sultanın eliyken?

En büyük devrim her şeye rağmen yaşamaktı.Gülmek ise her karanlığa şafaktı.

“Eğer kompozisyon hocamız Alay Emini Mehmet Asım Efendi imdadıma yetişmeseydi, ben de şair olup çıkacaktım. Çünkü hevesim vardı. Asım Efendi bir gün beni çağırdı. 'Bak oğlum Mustafa' dedi. 'Şiiri filan bırak. Bu iş, senin iyi bir asker olmana engel olur. Diğer hocalarınla da konuştum, onlar da benim gibi düşünüyorlar. Sen Naci'ye bakma, o hayalperest bir çocuk. İleride belki iyi bir şair ve hatip olabilir, fakat askerlik mesleğinde kesinlikle yükselemez.'