Akış

"Mustafa Kemal, 5. Ordu'da Arap ırkından olan askerlere daha özel davranıldığını ve onların Anadolu çocuklarından daha üstün tutulduklarını gördükçe üzülüyordu."

“Ulusun bağımsızlığı söz konusu olurken, aile kaygısı düşünülemez. Çünkü ailenin huzur ve rahatı ancak ulusun huzur ve kurtuluşuyla gerçekleşir.”

"Babam, Mustafa Kemal'i sever ve bizlerden ayırt etmezdi. Bu sevgi, babam ölünceye kadar sarsılmadan sürmüştür. Onu genç yaşında tanımış olmaktan gurur duyduğunu her nedenle söylerdi. Birinci Dünya Savaşı'nda, Mustafa Kemal'in yönettiği Çanakkale Savaşları'nı çok yakından izlemiş, ben Filistin Cephesi'ndeyken İstanbul'dan yazdığı bir mektupta: 'Mustafa Kemal, büyük bir asker olduğunu kanıtlamıştır.' diye uzun uzun ondan söz etmişti."

Mustafa Kemal diyordu ki:
"Fuat bir gün gelecek, biz de paşa olacağız. Fakat mesleğimizde, onurla davranarak belki yavaş, belki de çok çabuk yükseleceğiz. Rütbelerimizi savaş alanlarında kazanacağız, yoksa Fehim gibi, zorba bir Padişah’a kul köle olarak değil."
Benim için de ideal atanma ve yükseliş buydu. Tanrı'ya şükürler olsun, ikimiz de bu yolda yürüyerek kısa aralıklarla yükseldik ve general olduk.

Mustafa Kemal:
"Fuat." dedi.
“İnsan yaşlandıktan sonra şehirlerin gürültülü hayatından kesinlikle uzaklaşmalı, böyle sessiz ve ağaçlık olan bir yere çekilmelidir. Bak, şu karşıdaki köşk insanın ruhuna nasıl bir ferahlık veriyor."

"Mustafa Kemal Efendi oğlum, görüyorum ki, İsmail Fazıl Paşa seni takdir etmek konusunda yanılmamış. Şimdi ben de onunla aynı düşüncedeyim. Sen, bizler gibi yalnız erkânıharp subayı olarak normal bir hayata atılmayacaksın. Keskin zekân ve yüksek kabiliyetin, ülkenin geleceği üzerinde etkili olacaktır. Bu sözlerimi bir kompliman olarak alma. Sende ülkenin başına gelen büyük adamların daha gençliklerinde gösterdikleri eşsiz kabiliyet ve zekâ belirtilerini görmekteyim. İnşallah yanılmamış olurum."

Osman Nizami Paşa

"'Nereye gidiyoruz, memleketi nereye götürüyorsunuz?' diye, soramıyordu, sormak yürekliliğini gösteremiyordu. Doğunun alışık olduğu uyuşuk bir kadercilikle susuyordu. Çünkü Padişah'tan ve onun hafiyelerinden korkuyorlardı."

Sultan Abdülhamit (2.) gözümüzden yavaş yavaş düşüyordu. Tıbbiyedeki genç ve aydın Hürriyet taraftarlarının sürgünlere gönderilip ocaklarına incir dikildiğini duydukça iyice isyan ediyorduk.

Vatanın bağrına düşman dayamış hançerini
Elbet bulunur kurtaracak bahtı kara mâderini.

“Onlar okusun mu okumasın mı? diye aralarında münakaşa ettikleri sıralarda ben kararımı çoktan vermiş bulunuyordum. Asker olacaktım. Komşu evde Kadri Bey adında bir binbaşı oturuyordu. Oğlu Ahmet, Askeri Rüştiye’ye devam ediyor ve mektep elbisesi giyiyordu. Onu gördükçe ben de böyle bir elbise giymeye hevesleniyordum.”

"Babamın vefatı, bizi ayakta tutan kuvvetli bir desteğin yıkılması gibi bir şey oldu. Adeta kendimi yalnız hissettim. Dayım bize çok iyi davrandı. Acımızı unutturabilmek için gayret gösterdi. Allah razı olsun."

Mustafa Kemal Atatürk

"Adam olmak için okumak, öğrenmek şarttır. Başka çaresi yoktur."

Ali Rıza Efendi

"Annemle babam arasındaki anlaşmazlık epeyce sürdü. Araya halam Emine Hanım da girdi. Pek mühim bir meseleymiş gibi diğer akrabalar da işe karıştılar. Fakat benim fikrimi soran olmadı. Nihayet bir çaresi bulundu. Önce ilahilerle mahalle mektebine başladım. Bu suretle anamın dediği oldu. Birkaç gün sonra oradan çıkarak Şemsi Efendi'nin mektebine kaydedildim. Babam da memnun kaldı."

Doğum tarihini Atatürk de bilmezdi. Cumhuriyet döneminde doğum yıldönümünü kutlamak için kendisine başvuranlara:
"İtiraf ederim ki, ben de bilmiyorum. Eğer lütfedip bir gün yazmak istiyorsanız , en uygunu 19 Mayıs'tır. " dediğini hatırlarım. Mustafa Kemal, belki 19 Mayıs'ta doğmadı. Fakat 19 Mayıs, Türkün ve Atatürk'ün tarihte en mutlu olayının cereyan ettiği gündür.

“Eğer kompozisyon hocamız Alay Emini Mehmet Asım Efendi imdadıma yetişmeseydi, ben de şair olup çıkacaktım. Çünkü hevesim vardı. Asım Efendi bir gün beni çağırdı. 'Bak oğlum Mustafa' dedi. 'Şiiri filan bırak. Bu iş, senin iyi bir asker olmana engel olur. Diğer hocalarınla da konuştum, onlar da benim gibi düşünüyorlar. Sen Naci'ye bakma, o hayalperest bir çocuk. İleride belki iyi bir şair ve hatip olabilir, fakat askerlik mesleğinde kesinlikle yükselemez.'

“Bazı yaralar vardır; zamanla değil, kabullenişle iyileşir.”

Bu âlemin tezahürlerini dışarı vermediklerine bakıp onların manen yaşamadıklarına hükmedecek yerde, en basit bir insani öğrenme merakı ile bu meçhul âlemi merak etsek, belki hiç ummadığımız şeyler görmemiz, beklemediğimiz zenginliklerle karşılaşmamız mümkün olur. Fakat insanlar nedense daha ziyade ne bulacaklarını tahmin ettikleri şeyleri araştırmayı tercih ediyorlar. Dibinde bir ejderhanın yaşadığı bilinen bir kuyuya inecek bir kahramanı bulmak, muhakkak ki, dibinde ne olduğu hiç bilinmeyen bir kuyuya inmek cesaretini gösterecek bir insan bulmaktan daha kolaydır.

Böyle kimseleri gördüğümüz zaman çok kere kendi kendimize sorarız:
'Acaba bunlar neden yaşıyorlar? Yaşamakta ne buluyorlar? Hangi mantık, hangi hikmet bunların yeryüzünde dolaşıp nefes almalarını emrediyor? Fakat bunu düşünürken yalnız o adamların dışlarına bakarız; onların da birer kafaları, bunun içinde, isteseler de, istemeseler de işlemeye mahkum birer dimağları bulunduğunu, bunun neticesi olarak kendilerine göre bir iç alemleri olacağını hiç aklımıza getirmeyiz. Bu alemin tezahürlerini dışarı vermediklerine bakıp onların manen yaşamadıklarına hükmedecek yerde, en basit bir beşer tecessüsü ile, bu meçhul alemi merak etsek, belki hiç ummadığımız şeyler görmemiz, beklemediğimiz zenginliklerle karşılaşmamız mümkün olur.

"İnsanlara ne kadar çok muhtaç olursam, onlardan kaçmak ihtiyacım da o kadar artıyordu."

Sıkıntımın arttığı ve ihtiyaçlarımın beni bugünden yarına çıkarması bile imkânsız hale geldiği nispette, benim de çekingenliğim, mahcupluğum artıyordu.

Gerçekten bir can, bedenin her yerine eşit dağıtılmaz mıydı?

Düşman İzmir'e çoktan çıkmış, vatanın bağrına hançerini dayamıştı. Fakat onu kurtaracak Türk bulunmuştu. Bu büyük Türk, benim aziz arkadaşım Atatürk'tü.

Mustafa Kemal içini çekerek “Ah, Selanik, seni bir daha Türk olarak görecek miyim?” dedi. Baktım, ağlıyordu. O altın sarısı saçlarını okşadım. Yatıştırmaya çalıştım.
Ben Mustafa Kemal'in bütün ortak hayatımız boyunca, böylesine üzüntülü olduğunu görmedim, diyebilirim.