Nutuk: Sözleri ve Alıntıları

Millet ve ordu, padişah ve halifenin hainliğinden haberdar olmadığı gibi, o makama ve o makamda bulunana karşı asırların koklestirdiği din ve gelenek, bağları dolayısıyla da içten gelerek boyun eğmekte ve sadık. Millet ve ordu bir yandan kurtuluş çaresi düşünürken bir yandan da yüzyıllardır süregelen bu alışkanlık dolayısıyla, kendinden önce, yüce hilafet ve saltanat makamının kurtulmasını ve dokunulmazlığını düşünüyor. Halifesiz ve padişahsız kurtuluşun anlamını kavrama yeteneğinde değil... Bu inanca aykırı bir düşünce ve görüş ileri süreceklerim vay haline! Derhal dinsiz , vatansız, hain ve istenmeyen kişi olur.

Vilayet-ı Şarkiye Müdafaa-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti'nin ilk Erzurum şubesini kuran kişiler, Doğu illerinde yapılan propagandalar ve bunların hedefleri, Türklük-Kürtlük-Ermenilik, sorunlarının bilimsel, teknik ve tarihi bakımından, inceleyip araştırdıktan sonra, gelecekte yapacakları çalışmalarını şu üç nokta da topluyorlardı (Erzurum şubesini basılı raporu):
1. Kesinlikle göç etmemek.
2. Hemen bilimsel, ekonomik, dini alanlarda örgütlenmek.
3. Saldırıya uğrayacak Doğu illerinin her köşesini savunmada birleşmek.

Afet İnan anlatıyor:
Atatürk, Büyük Nutuk’u seslendirmeden önce 1927 yazında Dolmabahçe Sarayı’nda düzenlediği akşam toplantılarında arkadaşlarına okumakta, onlarla tartışmaktadır. Yaz aylarının sıcak bir gününün gecesi, Atatürk’ün etrafında daha kalabalık bir aydınlar topluluğu vardı. O, arkadaşlarına adeta bir sürpriz hazırlamanın sevinci içinde, ‘Oturunuz ve dinleyiniz’ dedi.

Saltanat, Hilâfet makamında oturan Vahdettin soysuzlaşmış, şahsını ve bir de tahtını koruyabileceğini hayal ettiği alçakça tedbirler araştırmakta.

‘’ 1919 senesi Mayıs’ının 19. günü Samsun’a çıktım.’’